Wprowadzenie instytucji zachowku do przepisów Kodeksu cywilnego, uzasadniano jest moralnym poczuciem, że każdy człowiek w chwili śmierci winien, choć część swego majątku, pozostawić osobom dla siebie najbliższym, gdyż w przypadku sporządzenia testamentu przez spadkodawcę osoby te mogą nie być uwzględnione przy dziedziczeniu. Zachowek jest zatem instytucją prawną mającą na celu ochronę interesów osób najbliższych spadkodawcy. Przez osoby najbliższe należy rozumieć w tym przypadku zstępnych, czyli dzieci, wnuki, itd., małżonka oraz rodziców spadkodawcy, którzy dziedziczyliby po danym spadkodawcy na podstawie przepisów ustawy. Osobom tym, w przypadku nie powołania ich do dziedziczenia na podstawie testamentu sporządzonego przez spadkodawcę, przysługuje roszczenie względem spadkobierców powołanych do dziedziczenia, o zapłatę określonej sumy pieniężnej, która właśnie nazywana jest zachowkiem. Roszczenie o zachowek powstaje w chwili śmierci spadkodawcy i należy do długów spadkowych. Jednakże, mimo ochronnej funkcji jaką pełni zachowek, nie zawsze roszczenie o jego wypłatę będzie zasadne, ustawodawca stoi bowiem również na straży interesów innych spadkobierców, jak i ostatniej woli spadkodawcy.

Należy pamiętać, że wysokość zachowku jaki przysługuje niedoszłym spadkobiercom, określona została w ustawie, nie będzie to zatem kwota dowolna, zależna tylko od uznania zgłaszającego roszczenie o zachowek. Zasadą jest, że osoby uprawnione, mają prawo do zachowku w wysokości ½ wartości udziału spadkowego, który przypadłby im, gdyby osoby te dziedziczyły na podstawie ustawy. Wyjątek od wskazanej reguły został przewidziany na rzecz osób trwale niezdolnych do pracy i małoletnich zstępnych, gdyż w ich przypadku wysokość zachowku została określona w wysokości 2/3 należnego im udziału spadkowego.

Poza wskazanym stopniem pokrewieństwa, który uzasadnia ubieganie się o należny zachowek, roszczenie o zachowek zaktualizuje się ponadto tylko w sytuacji, gdy osoba uprawniona nie otrzymała należnej kwoty w innej postaci, a mianowicie uczynionej przez spadkodawcę darowizny, w postaci powołania do spadku lub w postaci zapisu zwykłego lub windykacyjnego. Ponadto, w przypadku zstępnych spadkodawcy, roszczenie o zachowek powstanie także w przypadku nie otrzymywania, za życia spadkodawcy, świadczeń na wychowanie oraz wykształcenie ogólne i zawodowe. W praktyce oznacza to, że jeżeli dziecko otrzymało w formie darowizny od rodzica dom, a następnie rodzic ten zmarł i dokonał podziału pozostałego majątku z pominięciem obdarowanego dziecka, to jeżeli wartość darowanego domu równa jest lub przewyższa wysokość należnego dziecku zachowku, to takiemu zstępnemu roszczenie o zachowek nie przysługuje. Natomiast w przypadku, gdy wartość przekazanej nieruchomości nie przewyższa należnego zachowku, wówczas zstępny może wysunąć roszczenie o uzupełnienie zachowku, zachowek będzie wówczas pomniejszony o wartość otrzymanej nieruchomości. Taka sama zasada odnosi się do zapisu windykacyjnego.

Poza wskazaną powyżej sytuacją, roszczenie o zachowek nie przysługuje również uprawnionemu, który został wydziedziczony, spadkobiercy uznanemu za niegodnego, małżonkowi przeciwko któremu spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, spadkobiercy, który spadek odrzucił oraz spadkobiercy, który zrzekł się dziedziczenia.

Z wydziedziczeniem będziemy mieć do czynienia wówczas, gdy spadkodawca w testamencie oświadczy, że pozbawia prawa do zachowku osobę uprawnioną na gruncie ustawy, która wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuściła się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci bądź uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Wydziedziczenie zależy zatem w pełni od woli spadkodawcy, a poprawnie złożona dyspozycja w tym zakresie wyłącza stosowanie przepisów ustawy dotyczących zachowku.

Za niegodnego dziedziczenia może natomiast być uznana osoba, która dopuściła się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy, podstępem lub groźbą nakłoniła spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodziła mu w dokonaniu jednej z tych czynności bądź umyślnie ukryła lub zniszczyła testament spadkodawcy, podrobiła lub przerobiła jego testament albo świadomie skorzystała z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego. Niegodność dziedziczenia zostaje stwierdzona w orzeczeniu sądu. Sąd postępowanie o stwierdzenie niegodności dziedziczenia danej osoby podejmie na skutek żądania osoby, która ma interes w uzyskaniu takiego orzeczenia.

Zasadą jest, że jeżeli związek małżeński istniał w chwili otwarcia spadku, to małżonek spadkodawcy zostaje powołany z ustawy do spadku po nim na równi z jego dziećmi. Wyjątek od wskazanej reguły zawiera uregulowanie, które stanowi, iż małżonek spadkodawcy jest wyłączony od dziedziczenia ustawowego wtedy, gdy spadkodawca przed śmiercią wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z winy małżonka, a żądanie to było uzasadnione. W świetle powyższego, małżonek ten pozbawiony zostanie również prawa do otrzymania zachowku. Postępowanie sądowe dotyczące separacji lub rozwodu musi tyczyć w toku w chwili otwarcia spadku. Z powództwem o wyłączenie małżonka od dziedziczenia może wystąpić każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia w zbiegu z małżonkiem. Wyłączenie małżonka od dziedziczenia następuje na mocy orzeczenia sądu.

Odrzucenie spadku przez spadkobiercę stanowi kolejną okoliczność, która pozbawia uprawnionego dochodzenia zachowku. Spadkobierca, który spadek odrzucił traktowany jest na gruncie ustawy tak jak osoba, która nie dożyła otwarcia spadku, zatem uzasadnione jest, że osoba taka zostaje wyłączona także z prawa otrzymania zachowku, bowiem zachowek jest ściśle połączony z możliwością dziedziczeniem po danej osobie, a dziedziczyć mogą tylko osoby, które żyły w chwili otwarcia spadku.

Za zmarłego w chwili otwarcia spadku ustawodawca uznaje również osobę, która zrzekła się dziedziczenia. Zrzeczenie się dziedziczenia następuje w umowie jaką przyszły spadkodawca zawiera ze swym spadkobiercą ustawowym. Jeżeli strony nie postanowią inaczej, skutki zrzeczenia się dziedziczenia rozciągają się również na zstępnych zrzekającego.

 

 

 

 

 

Kiedy nie należy się zachowek?

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *